Mỗi năm, khi những tiếng ve bắt đầu râm ran gọi hè và các miệt vườn trái cây vào độ chín rộ, người dân Việt Nam lại nô nức chuẩn bị đón Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch). Còn được gọi với cái tên dân dã là "Tết giết sâu bọ", đây là một trong những ngày lễ Tết truyền thống có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống tâm linh và văn hóa tinh thần của người Việt.

Tết Đoan Ngọ, hay còn gọi là Tết Diệt sâu bọ, là một trong những ngày lễ truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam. Dù chịu ảnh hưởng nhất định từ văn hóa Á Đông, song Tết Đoan Ngọ tại Việt Nam lại gắn liền với một điển tích mang đậm dấu ấn bản địa và nền văn minh lúa nước.

Theo dòng lịch sử dân gian, vào một mùa vụ bội thu, nông dân bỗng rơi vào cảnh điêu đứng khi sâu bọ xuất hiện dày đặc, tàn phá cây trái và thực phẩm. Giữa lúc muôn dân lo lắng, một ông lão tự xưng là Đôi Truân đã xuất hiện, hướng dẫn mỗi gia đình lập một đàn cúng đơn giản gồm bánh tro, trái cây, sau đó ra trước nhà vận động cơ thể. Lạ kỳ thay, chỉ một lúc sau, đàn sâu bọ tự động té nhào và bỏ đi sạch sẽ. Ông lão dặn thêm: “Sâu bọ vào ngày này rất hung hăng, mỗi năm cứ vào ngày mùng 5/5 âm lịch làm theo lời ông thì sẽ trừ được chúng”.

Từ đó, tên gọi "Tết giết sâu bọ" ra đời. Xét về mặt ngữ nghĩa, "Đoan" có nghĩa là mở đầu, "Ngọ" là khoảng thời gian từ 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều – thời điểm Mặt Trời ở đỉnh điểm, khí dương mạnh nhất trong năm. Việc cúng kiếng vào giờ này không chỉ thể hiện lòng biết ơn của người nông dân với trời đất, tổ tiên mà còn mang theo ước vọng về một mùa màng tươi tốt, đẩy lùi dịch bệnh, cầu mong sức khỏe cho gia đình.

Trải dài theo ba miền Bắc – Trung – Nam, Tết Đoan Ngọ được người dân biến tấu linh hoạt để phù hợp với đặc trưng khí hậu và nếp sống của từng địa phương, tạo nên một bức tranh văn hóa vô cùng đa dạng:

Miền Bắc: Nghi thức "diệt sâu bọ" ngay khi thức giấc

Người miền Bắc đặc biệt coi trọng việc thực hiện nghi thức ngay từ sáng sớm. Ngay khi vừa thức dậy, khi chưa kịp súc miệng, các thành viên trong gia đình sẽ ăn ngay một ít rượu nếp, quả mận, quả vải hoặc đào. Người ta tin rằng vị chua, chát của hoa quả đầu mùa kết hợp với men cay nồng của rượu nếp sẽ khiến các loài kí sinh (sâu bọ) trong cơ thể bị "say" và tiêu biến. Bên cạnh đó, người Bắc còn có tục hái lá thuốc (đinh lăng, ngải cứu, ích mẫu...) vào đúng giờ Ngọ để phơi khô làm thuốc chữa bệnh.

Miền Trung: Trang trọng nghi lễ cúng gia tiên

Khác với sự rộn ràng đầu ngày của miền Bắc, người miền Trung lại dành sự tập trung cao độ vào đúng giờ Ngọ (12 giờ trưa). Đây là lúc các gia đình bày biện mâm cúng trang trọng nhất để dâng lên tổ tiên. Đặc biệt, ở các vùng ven biển, người dân còn giữ phong tục đổ xô đi tắm biển vào đúng 12 giờ trưa ngày 5/5 để "tẩy trần", xua đuổi vận xui và cầu mong một năm khỏe mạnh, dẻo dai.

Miền Nam: Ngày hội hoa trái miệt vườn

Tháng 5 âm lịch là thời điểm các miệt vườn Nam Bộ bước vào mùa thu hoạch rộn ràng nhất trong năm. Vì vậy, Tết Đoan Ngọ ở miền Nam giống như một ngày hội nông sản. Trên mâm cúng của người Nam Bộ không thể thiếu sự hiện diện của các loại trái cây đặc sản vừa được hái xuống như chôm chôm, măng cụt, sầu riêng, xoài... đem lại không khí vô cùng ngọt ngào, ấm cúng.

Nếu văn hóa là cái gốc thì ẩm thực chính là linh hồn của ngày Tết Đoan Ngọ. Mỗi món ăn xuất hiện trên mâm cúng đều mang một tầng ý nghĩa sâu sắc và có tác dụng cân bằng cơ thể giữa tiết trời oi ả của ngày hè:

• Cơm rượu nếp: Món ăn "quốc dân" xuất hiện trên cả 3 miền, nhưng hình dáng lại có sự khác biệt. Miền Bắc chuộng nếp cẩm hoặc nếp cái hoa vàng hạt rời; miền Trung thường ép thành những viên hình vuông nhỏ xinh; trong khi miền Nam vo tròn thành từng viên lớn béo ngậy, ăn kèm với thạch banh mát rượi.

• 

• Bánh tro (Bánh gio, bánh ú nước tro): Được làm từ hạt nếp dẻo ngâm trong nước tro thanh khiết, gói bằng lá chít (miền Bắc) hoặc lá tre (miền Nam). Bánh tro có tính mát, giúp thanh nhiệt cơ thể cực tốt, khi chấm cùng mật mía sẽ tạo nên vị ngọt thanh, dịu nhẹ.

• 

• Thịt vịt: Đây là món ăn bắt buộc phải có trên mâm cỗ Tết Đoan Ngọ của người miền Trung và miền Nam. Theo Đông y, từ tháng 5 trở đi, thịt vịt bắt đầu vào mùa béo ngậy, thơm ngon nhất. Tính hàn của thịt vịt giúp giải nhiệt, cân bằng cơ thể rất tốt trong những ngày thời tiết nắng nóng đỉnh điểm.

• 

Dù cuộc sống ngày nay có hối hả và bận rộn đến đâu, ngày Tết Đoan Ngọ vẫn vẹn nguyên giá trị trong tâm thức của mỗi người Việt. Đó là buổi sáng thức dậy háo hức chờ mẹ đi chợ về với rổ mận, rổ vải còn đọng sương mai; là khoảnh khắc cả gia đình quây quần bên chén cơm rượu nếp thơm nồng; là dịp để thế hệ trẻ được lắng nghe ông bà kể về những tích xưa, chuyện cũ.

Hơn cả một ngày lễ "giết sâu bọ", Tết Đoan Ngọ chính là sợi dây tâm linh bền chặt kết nối con người với cội nguồn tổ tiên, tôn vinh những giá trị gia đình và gìn giữ nét đẹp văn hóa nông nghiệp ngàn đời của dân tộc.